Тақырып
12.
Макроэкономикалық
тепе-теңдік
1.Макроэкономикалық
тепе-теңдіктің
классикалық
теориясы.
2.Ұлттық
экономика ауқымында
тұтыну мен қаражат
жинаудың
кейнстік
талдауы. Тұтыну
бейімділігі
мен қаражат
сақтау
бейімділігі.
3.
Мультипликтор.
(АD-АS) моделіндегі
макроэкономикалық
тепе-теңдік.
Макроэкономиканың
микроэкономикадан
айырмашылығы
жеке
объектілермен
прогресстерді
зерттемейді,
оларды
біріктіріп
жалпы (жиынтық)
түрінде
зерттейді. Бұл
процессті
агрегаттар –
деп атайды.
Агрегаттар
дегеніміз
барлық жеке
тауарлар мен қызметтердің
бағасының – баға деңгейіне,
барлық
тауарлар мен қызметтердің
санының – ұлттық
µндірістің
нақты
кµлеміне
бірігуі.
Макроэкономикалықталдаудың
негізгі мақсаты
жалпыэкономикалық
тепе-теңдік жүйесінің
пайда болу жағдайын
табу.
Макроэкономикалық
тепе-теңдіктің
мєнін, маңызын
ашу жалпы сұраным
жєне жалпы ұсыным
категорияларын
талдау қажет.
Жалпы
сұраным – тұтынушылардың,
кєсіпорындардың,
мемлекеттің
єртүрлі баға
деңгейінде
сатып ала
алатын ұлттық
µндірістің
нақты кµлемі
(тауарлармен қызметтер
кµлемі).
Жалпы
сұранымды (AD)
мына
тµмендегі
формуламен
анықтауға
болады:
![]()
мұндағы:
AD –
жалпы сұраным;
С – үй
шаруашылығының
жалпы сұранымы;
і –
күрделі
жабдықтарға
сұраным;
QP –
тауарлар мен қызметтерге
мемлекеттік
сұраным;
Х –
таза экспорт
(отандық
тауарға шет
елдік сұраным
мен шетелдік
тауарға
отандық сұранымның
айырмасы).
Келтірілген
формулаға
сай жалпы сұранымға
ондағы
кµрсетілген
топтарды
шартты
тµртке бµліп
єрқайсысынының
тигізетін
єсерін
талдау керек.
Ұсынылып
отырған сұраным
баға деңгейімен
ұлттық
µндірістің
нақты
кµлемінің
арасындағы
тєуелділік
кері жєне
теріс болуы мұмкін.
Мұндай
тєуелділік
жеке тауарға
сұранымда да
болады. Бірақта
жеке
тауарлар сұранысының
қисығының
тµмен жєне жоғры
ауытқуы
табыс
тиімділігімен
жєне
ауыстырылумен
түсіндірілсе,
осындай ұқсас
єрекеттер
жалпы сұраным
қисығында
басқа
факторлар
мен
байланысты.
Олар мыналар:
1)
пайыздық
ставка деңгейінің
кµтерілуі;
2)
«касса қалдығының
тиімділігі»
немесе
«байлық
тиімділігі»;
3)
«импорттық
тауарлар
тиімділігі».
1.
Пайыздық
ставка деңгейінің
кµтерілуі. Баға
деңгейінің
µсуіне
байланысты тұтынушыларда,
µндірушілерде
қарызға ақша
алуға мєжбүр
болады. Осыған
байланысты
пайыз
ставкасы
кµтеріледі, сондықтан
сатып
алушылар
тауарды
сатып алуды
кейінге қалдырады,
ал
кєсіпкерлер инвестицияны
азайтады. Мұндай
құбылыс ұлттық
µндірістің
нақты
кµлеміне
жалпы сұранысты
азайтуға
єкеліп
тірейді. Бұл құбылысты
«пайыз
ставкасының
тиімділігі» -
деп те
атайды.
2.
Касса
қалдығының
тиімділігі
немесе байлық
тиімділігі. Баға
деңгейінің
кµтерілуіне байланысты
халықтардың қолындағы
қорланған қаражат
активтерінің
(акция,
облигация,
касса қалдықтары)
сатып алу қабілеттілігі
тµмендейді,
олардың
иелері
кедейленеді.
Сондықтан µз
шығындарын
азайту күтіледі.
Керісінше, баға
деңгейінің
тµмендеуіне
байланысты сатып
алу қабілеттілігі
жоғарылап,
материалдық
игіліктер
µседі, шығындарда
кµбейеді.
3.
Импорттық
тауарлар
тиімділігі. Ел
ішіндегі баға
деңгейінің
µсуі отандық
тауарға сұранымды
азайтып,
арзан
импорттық
тауарға
µсіреді. Жоғарыдағы
аталған
факторлардың
барлығы баға
деңгейіне
байланысты,
сондықтан
оларды бағалық
факторлар –
деп атайды.


Баға
деңгейіндегі
µзгерістерге
байланысты
барлық жоғарыдағы
тиімділіктердің
µзгеруін
графикалық түрде
жалпы сұраныс
қисығының
бойымен қозғалысы
кµрсетеді.
Жалпы
сұраным
µзгеруіне баға
емес
факторларда
(детерминанттар)
єсер етеді. Бұл
факторлар
жалпы сұраныс
қисығын сұраныс
жоғарылағанда
қисықты (A1 D1) оңға
ығыстырады,
ал сұраныс
тµмендегенде
(A2 D2) қисықты
солға ығыстырады.
Баға емес
факторларға
жататындар:
1) Тұтынушылар
шығынының
тµмендегі
кµрсеткіштердің
µзгеруінің
нєтижесінде
µзгеруі: а) тұтынушылардың
хал-ахуалдары;
ә) тұтынушыларды
күту; б) тұтынушылар
қарызы; в) салық
ставкасы.
2)
Инвестициялық
шығындардың
тµмендегі
кµрсеткіштердің
µзгеруінің
нєтижесінде
µзгеруі; а)
пайыздық
ставка; ә)
инвестициядан
күтілген
пайда; б)
кєсіпорын
салығы; в)
технология
жєне артық қуаттылық
пайдалану.
3)
мемлекеттік
шығындардың
µзгеруі;
4) таза
экспорттың
µзгеруі.
Қарастырылған
факторлар ұлттық
µндірістің
кµлемінің
жалпы сұраным
µзгеруіне
байланысты
µзгерістерін
болжауға мүмкіндік
жасайды.
Жалпы ұсыным
(AS) – єр түрлі
баға деңгейінде
нарыққа ұсынылатын
тауарлар мен қызметтердің
жалпы саны.
Баға деңгейінің
жоғарылауы
µндірістен қосымша
тауарлар
санын
кµбейтіп
µндіруге, сµйтіп
оны сатуға ұсынуға
ынталандырады.
Ал бағаның деңгейінің
тµмендеуі
тауар
µндірісін қысқартуға
соқтырады.
Кєсіпорынның
нарыққа ұсынған
ұлттық µнім
кµлемімен баға
деңгейінің
арасындағы
тєуелділік
тікелей
немесе оң жағдайда
болады.
Жалпы ұсыным
қисығы
(2-сурет) 3
бµліктен тұрады:
1)
кейнсиандық
(кµлбеу)
бµлігі;
2)
үдеме (жоғары
кµтерілуші)
(аралық)
бµлігі;
3)
классикалық
(тік) бµлігі;


Жалпы
ұсыным қисығы
ұлттық
µндірістің
єртүрлі баға
деңгейінде
µндіруге мүмкін
нақты кµлемін
кµрсетеді. Жалпы
ұсыным қисығының
ұлттық
µндірістің
нақты
кµлемінің
кµбейгендегі
түрі бірлік
µнім шығынындағы
µзгерістермен
кєсіпорын шығындарын
жауып, пайда
келтіретін
бағаға
тєуелді.
Кейнсиандық
бµлікте қисық
кµлбеу,
себебі жұмыссыздық
болғандада
µндірісті,
бірлік
µнімге шығынды
кµбейтпей
жєне бағаны
кµтермей, ұлғайтуға
болады.
Аралық бµлікте, µндірісте тиімсіз жабдықтарды, кєсіби қабілеттілігі тµмен жұмысшыларды пайдаланудың салдарынан бірлік µнім шығыны кµтеріледі. Осының негізінде осы бµлікте ұлттық µндірістің нақты кµлемін ұлғайтқанда баға кµтеріледі.
Классикалық бµлікте толық жұмысбастылық жағдайға сай, ұлттық µндірістің нақты кµлемі максимальды деңгейге жетеді, єрі қарай кµбейтуге болмайды. Бірақ жалпы сұраныстың жоғарылауына жауап ретінде баға деңгейі кµтеріледі.
Жалпы ұсыным µзгеруіне баға факторлары мен қатар, баға емес факторларда єсер етеді.
Жалпы
ұсынымның баға
емес
факторына
жататындар:
1)
ішкі
жєне
импорттық
ресурстарға
бағаның
µзгеруі;
2)
еңбек
µнімділігінің
µзгеруі;
3)
құқықтық
нормалардың
µзгеруі;
а)
кєсіпорындарға
салық
ставкасы;
ә)
мемлекеттік
реттеудің
µзгеруі;
Жалпыэкономикалық
тепе-теңдік
Жалпы
сұраным мен
жалпы ұсыным қисығындағы
қиылысқан нүкте
баға деңгейінің
тепе-теңдігі
мен ұлттық
µндірістің
нақты
кµлемінің
тепе-теңдігін
кµрсетеді (3-сурет).
![]()
![]()

3/а
суретінде
жалпы сұраным
мен жалпы ұсыным
қисықтары
аралық
бµлікте қиылысады.
Баға деңгейінің
µзгеруі
тауарды артық
немесе кем
µндіруге
апармайды.
3/б
суретінде
жалпы сұраным
мен жалпы ұсыным
қисықтары
кейнсиандық
бµлікте қиылысады.
Ұлттық
µндірістің
кµлемінің
тепе-теңдігіне
қозғалыс баға
деңгейінің
µзгеруін
туындатпайды.
3/а
суретіндегі
стрелкалар
кµрсеткендей
баға деңгейінің
Р1-ден Р2
кµтерілуі
µндірушілерді
µнім кµлемін
кµбейтуге мұқтаж
етеді, ал тұтынушылар
– сатып алу
кµлемін
азайтады. Нақты
µндірілген
µнім мен
сатылған
µнім тең болғанда,
экономикада
тепе-теңдік
орнайды. Бірақ
µмірде бұл
тепе-теңдік бұзылып
тұрады.
Тепе-теңдіктің
бұзылу жағдайларын
қарастырайық.
1-жағдай.
Мысалы,
жалпы сұраным
жалпы ұсынымнан
кµп: AD’>AS.
Тепе-теңдікті
орнату екі жағдайда
мүмкін: а)
µндіріс
кµлемін
µзгертпей, бағаны
кµтеру;
б)
µнім шығаруды
ұлғайту.
Егер
фирма екінші
жағдаймен жұмыс
жасаса µнім
µндіру
кµбейеді,
бірақ жалпы
µндіріс шығындарының
µсуіне
єкеліп
тірейді.
Сондықтан, жаңа
тепе-теңдік нүктесі
µндіріс
кµлемінің жоғарғы
сатысына сай
болады. Бұл
кезде ұлттық
табыс µседі.
2-жағдай.
Мысалы, жалпы
сұраным
жалпы ұсынымнан
тµмен: AD>AS.
Бұл
жерде де екі
жағдай мүмкін.
а)
µндірісті қысқарту;
б)
µндіруді
µзгертпей, бағаны
тµмендету.
Бұл
жағдайда
кєсіпкерлер
µндіріс
кµлемін
азайтып,
пайдалы бағамен
тауарды қоймадан
сатуға
тырысады. Егер бұл
жолмен
кµздеген
межеге жете
алмаса, бағаны
тµмендету қажет.
Бұл жағдай жұмысшыларды
жұмыстан шығарғанға
дейін қайталанып
отырады. Мұндай
жағдайда ұлттық
табыс
тµмендейді.
3-жағдай. Мысалы,
жалпы ұсыным
жоғарылады – AS.
Мұндай жағдайда
фирма тұтынушыларға
сол кездегі
бағамен
сатып алу мүмкіншілігінен
артық кµп
тауар ұсынады.
Нєтижесінде
баға деңгейі
тµмендеп түсіп
кетеді де,
тауардың
сатылу
кµлемі мен шығару
кµбейеді. Жаңа
тепе-теңдік нүктесі
тауарларды
жоғарғы шығару
деңгейі мен
баға деңгейінің
азаюына сай
келеді.
Қорытынды:
ұлттық табысқа
қалай єсер
ететіні
белгісіз.
Себебі, µнім
саны (Q)
мен баға (Р) µзгеруі
єртүрлі бағытта
жүріп жатады.
4-жағдай. Мысалы,
жалпы сұраным
(AD)
тµмендеп
кеткенде.
Мұндай
жағдайда
µнім шығаруда
баға да
азаяды. Бағаның
тµмендеуі жұмысшыларды
жұмыстан шығарғанға
дейін
созылады.
Қорытынды:
ұлттық
табысты
тµмендетуге
єкеліп
тірейді.
Сұрақтар:
1.Макроэкономикалық
тепе-теңдік.
2.Классикалық
мектептің ұсынған
жалпы тепе-теңдік
моделі.
3.Тепе-теңдіктің
кейнсиандық
моделі.
4.Нарықты
экономиканың
тұрақтылығындағы
моетарлы үлгі.
Әдебиеттер:
1.
Нарықтық
экономиканың
негіздері: Оқу
құралы / Б.Жүнісов,
Ұ.Мамбетов,
У.Байжомартов.
– Алматы:
Респ. баспа
каб., 1994.
2.
Экономикалық
теория
негіздері: Оқулық
/ Я.Ә. Әубәкіров
және т.б.
Алматы
«Санат» 1998 ж.
3.
Борисов
Е.Ф., Волков Ф.М.
Основы
экономической
теории:
Учебное
пособие для
сред.спец.учеб.завед.
– М.: Высш.шк., 1994.
4.
Амбарцумов
А., Стерликов
Ф.
Экономическая
теория Economics в
вопросах и
ответах. –
Киров: Вятка.
– Ч.1. – 1994.
5.
Мәдешев
Б. Нарықтық
экономика
теориясына
кіріспе: Оқу құралы.
Алматы:
Экономика, 1995.